Người đi làm mười lăm năm quay lại học thường gặp cú sốc đầu tiên ở đây: mở một bài báo khoa học ra và không hiểu gì sau ba trang.
Điều này bình thường và không phải vấn đề năng lực. Văn bản học thuật có cấu trúc riêng, và khi biết cấu trúc đó thì việc đọc dễ hơn nhiều.
Đừng đọc từ đầu tới cuối
Đây là sai lầm đầu tiên. Bài báo khoa học không được viết để đọc tuần tự như một cuốn sách.
Thứ tự đọc hiệu quả:
- Tóm tắt — biết bài này nói gì.
- Kết luận — biết họ tìm ra gì. Đọc trước phần này giúp bạn hiểu phần giữa dễ hơn nhiều.
- Hình và bảng cùng chú thích — thường chứa kết quả cốt lõi.
- Mở đầu — hiểu vì sao họ làm.
- Phần còn lại, và chỉ khi bạn thực sự cần.
Với phần lớn tài liệu, bốn bước đầu là đủ và mất mười lăm phút.
Ba mức đọc
Không phải bài nào cũng đọc như nhau:
- Sàng lọc — hai phút. Tiêu đề, tóm tắt, nhìn qua hình. Quyết định: bỏ, để dành, hay đọc kỹ. Phần lớn tài liệu dừng ở đây.
- Đọc lướt có mục đích — mười lăm phút. Theo thứ tự ở trên, ghi ba bốn dòng.
- Đọc kỹ — một tới hai giờ. Chỉ dành cho những bài thực sự nền tảng cho đề tài của bạn. Số này thường không nhiều.
Xử lý thuật ngữ không hiểu
Đừng dừng lại tra từng từ — bạn sẽ không bao giờ hết bài.
Cách hiệu quả: đọc hết đoạn, đoán nghĩa từ ngữ cảnh, gạch chân từ chưa rõ. Sau khi đọc xong cả bài, quay lại tra những từ xuất hiện nhiều lần — đó là thuật ngữ cốt lõi, và số này thường ít.
Lập một danh sách thuật ngữ của riêng bạn, chỉ gồm những từ thực sự xuất hiện trong hướng nghiên cứu của bạn, kèm cách chúng được dùng. Sau ba mươi bài, danh sách này gần như đủ và tốc độ đọc của bạn khác hẳn.
Ghi chú để dùng lại được
Ghi chú vô dụng nhất là tô màu trên bản pdf. Sáu tháng sau bạn mở ra và không nhớ vì sao mình tô dòng đó.
Với mỗi bài, ghi bốn dòng:
- Họ làm gì — viết bằng lời của bạn, không chép tóm tắt.
- Kết quả chính.
- Điểm yếu hoặc giới hạn bạn nhận thấy.
- Liên quan tới đề tài của tôi thế nào.
Dòng cuối là dòng giá trị nhất. Sau một năm bạn có một cơ sở dữ liệu thực sự dùng được thay vì một thư mục pdf.
Quan trọng: khi ghi chú, luôn đánh dấu rõ đâu là câu chép nguyên văn và đâu là ý bạn tóm tắt. Rất nhiều trường hợp đạo văn không cố ý bắt nguồn từ việc này.
Bắt đầu từ tài liệu dễ hơn
Nếu bài báo quá khó, hãy vào bằng cửa khác:
- Giáo trình hoặc sách chuyên khảo — viết để dạy nên dễ hiểu hơn nhiều.
- Bài tổng quan trong lĩnh vực — cho bạn bản đồ trước khi đi vào chi tiết.
- Luận văn của khoá trước cùng ngành — viết bởi người ở đúng trình độ bạn đang ở.
Xây nền bằng những thứ này rồi quay lại bài báo, bạn sẽ thấy khác hẳn.
Về tài liệu tiếng Anh
Tin tốt: đọc trong một ngành hẹp tiến nhanh, vì thuật ngữ lặp lại. Sau khoảng ba mươi bài trong cùng hướng, tốc độ tăng rõ rệt.
Cách bắt đầu: mỗi tuần một bài, đọc theo thứ tự ở trên, và chấp nhận rằng những bài đầu sẽ chậm. Đừng đo mình bằng tốc độ của tuần đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đọc bài báo khoa học từ đầu tới cuối không?
Không. Thứ tự hiệu quả là tóm tắt, kết luận, hình và bảng, rồi mở đầu. Với phần lớn tài liệu, bốn bước này đủ và mất mười lăm phút.
Gặp thuật ngữ không hiểu thì làm sao?
Đừng dừng tra từng từ. Đọc hết đoạn, đoán từ ngữ cảnh, gạch chân, rồi sau khi đọc xong quay lại tra những từ xuất hiện nhiều lần.
Ghi chú thế nào để sáu tháng sau còn dùng được?
Bốn dòng cho mỗi bài: họ làm gì bằng lời của bạn, kết quả chính, điểm yếu bạn thấy, và liên quan tới đề tài của bạn thế nào.
Bài báo quá khó thì bắt đầu từ đâu?
Từ giáo trình hoặc sách chuyên khảo, bài tổng quan trong lĩnh vực, hoặc luận văn của khoá trước cùng ngành.
Đọc tài liệu tiếng Anh có nhanh lên được không?
Có, vì trong một ngành hẹp thuật ngữ lặp lại. Sau khoảng ba mươi bài trong cùng hướng, tốc độ tăng rõ rệt.
