Nhiều người coi phần trích dẫn là việc kỹ thuật làm ở cuối. Kết quả: ba ngày cuối trước hạn nộp ngồi sửa hai trăm trích dẫn bằng tay, và vẫn sót.
Có cách tránh hoàn toàn việc đó.
Dùng công cụ quản lý tài liệu ngay từ bài đầu tiên
Đây là lời khuyên có giá trị nhất trong bài này. Một phần mềm quản lý tài liệu tham khảo làm ba việc:
- Lưu thông tin thư mục của mọi tài liệu bạn đọc.
- Chèn trích dẫn vào văn bản khi bạn viết.
- Tự sinh danh mục tài liệu tham khảo, và đổi kiểu trình bày trong một thao tác.
Việc thứ ba là thứ cứu bạn. Nếu trường yêu cầu một kiểu trình bày mà bạn đang dùng kiểu khác, đổi bằng công cụ mất một phút; đổi bằng tay mất nhiều ngày.
Bắt đầu ngay từ tài liệu đầu tiên bạn đọc, không phải khi bắt đầu viết. Nhập ngược lại một trăm tài liệu là việc chán nhất trong toàn bộ quá trình.
Ranh giới giữa trích dẫn và đạo văn
Phần này quan trọng hơn kỹ thuật:
- Chép nguyên văn → phải có dấu ngoặc kép và ghi nguồn. Chỉ ghi nguồn mà không có ngoặc kép là chưa đủ.
- Diễn đạt lại → phải ghi nguồn. Và phải diễn đạt lại thật sự: đọc, hiểu, gấp tài liệu lại, viết bằng cấu trúc câu của mình. Đổi vài từ trong câu của người khác vẫn bị coi là có vấn đề.
- Dùng ý tưởng, khung phân tích, cách tiếp cận của người khác → phải ghi nguồn, kể cả khi bạn không dùng chữ nào của họ.
- Bảng, hình lấy từ nguồn khác → ghi nguồn, và trong một số trường hợp cần xin phép.
Một quy tắc thực tế: khi ghi chú lúc đọc, luôn đánh dấu rõ đâu là câu chép nguyên và đâu là ý bạn tóm tắt. Rất nhiều trường hợp đạo văn không cố ý bắt nguồn từ việc ghi chú không phân biệt, rồi vài tháng sau tưởng đó là câu của mình.
Trích dẫn nguồn mình chưa đọc
Đây là chuyện phổ biến: bạn thấy tác giả A trích tác giả B, và bạn trích B mà chưa từng đọc B.
Việc này có hai vấn đề: nó không trung thực, và nó dễ dẫn tới trích sai vì A có thể đã diễn giải B theo cách của A.
Cách đúng: đọc bản gốc. Nếu thực sự không tiếp cận được, phải ghi rõ là trích dẫn gián tiếp theo đúng quy ước.
Chọn tài liệu nào để trích
- Ưu tiên nguồn gốc hơn nguồn thứ cấp.
- Ưu tiên tài liệu học thuật — sách chuyên khảo, bài báo trên tạp chí có bình duyệt, luận án — hơn trang web thông thường.
- Chú ý năm. Với các lĩnh vực thay đổi nhanh, tài liệu quá cũ làm giảm giá trị phần tổng quan.
- Cân đối trong nước và quốc tế. Nhiều hội đồng để ý xem bạn có tham khảo tài liệu quốc tế không.
Những lỗi hay bị trừ điểm
- Danh mục không khớp với trích dẫn trong bài — có tài liệu trong danh mục mà không được trích, hoặc ngược lại.
- Thông tin thư mục thiếu — thiếu năm, thiếu tên tạp chí, thiếu số trang.
- Không nhất quán về cách trình bày giữa các mục.
- Trích dẫn quá nhiều mà không có tiếng nói của mình. Một chương tổng quan chỉ toàn câu trích là chương chưa đạt — bạn phải phân tích, so sánh, và nêu chỗ chưa thống nhất.
Việc nên làm trước khi nộp
Dành một buổi rà riêng phần này: kiểm tra danh mục khớp với trích dẫn trong bài, kiểm tra thông tin thư mục đầy đủ, và kiểm tra định dạng nhất quán.
Nếu bạn đã dùng công cụ quản lý từ đầu, buổi này chỉ mất một tiếng. Nếu không, nó có thể mất một tuần.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào nên bắt đầu dùng phần mềm quản lý tài liệu?
Ngay từ tài liệu đầu tiên bạn đọc, không phải khi bắt đầu viết. Nhập ngược lại một trăm tài liệu là việc chán nhất trong toàn bộ quá trình.
Ghi nguồn đã đủ khi chép nguyên văn chưa?
Chưa. Chép nguyên văn phải có dấu ngoặc kép và ghi nguồn. Chỉ ghi nguồn mà không có ngoặc kép là chưa đủ.
Trích một nguồn mà mình chưa đọc có được không?
Không nên, vì không trung thực và dễ trích sai. Nếu thực sự không tiếp cận được bản gốc thì phải ghi rõ là trích dẫn gián tiếp theo quy ước.
Nên ưu tiên loại tài liệu nào?
Nguồn gốc hơn nguồn thứ cấp, tài liệu học thuật hơn trang web thông thường, và chú ý năm xuất bản với các lĩnh vực thay đổi nhanh.
Lỗi nào hay bị trừ điểm ở phần này?
Danh mục không khớp với trích dẫn trong bài, thông tin thư mục thiếu, trình bày không nhất quán, và chương tổng quan chỉ toàn trích mà không có phân tích của bạn.
